Uitdagingen maar vooral kánsen voor natuur in de stad

De stad als natuurgebied beschouwen is een ultieme uitdaging voor een ecoloog. Joep van Belkom hield tijdens de vijfde, uitverkochte, Buitencampus Academy Night een positief betoog over de kansen die Nijmegen biedt om natuur te versterken. De diversiteit aan belangen die spelen in de oude stad en het gebrek aan ruimte is hoog. Als ecoloog in de gemeente zijn er daarom veel schijven om mee te schakelen, maar Joep is vastbesloten om alle kansen te pakken die er zijn.

Een zwoele lenteavond onthaalde de bezoekers die voorafgaand aan de lezing van de Buitencampus tuin genoten. Een stuk zeer diverse natuur in een buitengebied, niet iets wat je zomaar kunt vinden in de stad. Een groot gemis, vinden velen, en daarom zat de zaal goed vol met nieuwsgierigen. Tijdens de inloop koos het publiek kaartjes, creatieve afbeeldingen en foto’s die juist wel of geen gevoel van natuur opriepen. Toegelicht ontstond er veel herkenning tussen mensen (“de kracht van de natuur dat toch altijd maar doorgaat”) maar werden ook persoonlijke noten geraakt. “Intens genieten van blote voeten in het gras”, “de zee, rustgevend en altijd anders” en “klaprozen die altijd in de moestuin weer terugkomen”.

“Ik heb vanavond te maken met een donkergroene groep”, zei Joep. Joep van Belkom, sinds 2022 de stadsecoloog van Nijmegen, woont sinds jonge leeftijd in Nijmegen en kent de stad goed. Tijdens zijn studie vertrok hij regelmatig naar de buitenlandse wildernis maar eindigde zijn studie met een scriptie over stadsnatuur. De uitdaging van de complexiteit in een stad vol belangen is juist wat hem aantrok en wat hij nog steeds omarmt.

Stad biedt ruimte aan nieuwe soorten

De stad als natuurgebied is een relatief nieuw perspectief. Vaak wordt het gezien als ‘door de mens en voor de mens’, maar onderzoek laat zien dat andere levende wezens er van mee profiteren. Zo is de veelzijdigheid van leefgebieden in een stad hoog en bijvoorbeeld minder divers dan een bos van een aantal hectares. Er is (daardoor) een hoge diversiteit aan soorten en die laten ook een groot aanpassingsvermogen zien. De oehoe die foerageert in de stad, de slechtvalk broedt in de St. Stevenstoren, en de grootste kolonie van huiszwaluwen van Nederland is gevestigd onder de Lentloper (brug). Onderzoek toonde zelfs aan dat merels, van origine een bosvogel, nu selectief zijn in hun partnerkeuze en voor de stadse variant of de bosvariant kiezen waardoor ze genetisch en gedragsmatig van elkaar beginnen af te wijken.

Inmiddels is er ook een aantal beschermde soorten die zich in de steden ophoudt, zoals in Nijmegen het vliegend hert een opmars maakt. In de ecologie worden twee soorten stadsleven benoemd: eurytope soorten die zich aanpassen maar niet afhankelijk zijn van mensen. Zoals de egel, merel en vos. Daarnaast zijn er synantrope soorten die afhankelijk zijn (geworden) van gebouwen/mensen. Voorbeelden zijn de gierzwaluw, bruine rat en de huismus.

Tien soorten biotopen

Als stadsecoloog kijkt Joep graag naar alle mogelijkheden in een stad om natuur te versterken. Hij somt op waar de kansen liggen in Nijmegen. Gebouwen zijn, soms onbedoeld, een kans voor leven om zich aan te hechten. Zoals het voorbeeld van de huiszwaluwen onder de Lentloper. Maar ook gebruikte en ongebruikte terreinen, parken en bermen bieden ruimte aan allerlei vogelsoorten, diversiteit aan planten en het daartoe aangetrokken kleiner leven. Een belangrijk biotoop zijn ook de wateren, zoals in Nijmegen-Noord waar verschillende waterelementen verbonden een groene long creëren. Putten met een warm en vochtig klimaat zijn ideaal voor verschillende plantensoorten, terwijl muren en stoepen een belangrijke biotoop zijn voor talloze stoepplantjes. Als laatste zijn begraafplaatsen en tuinen/balkons ook belangrijke plekken waar allerlei leven kan ontstaan.

Natuur vergroten is complexe puzzel

Als stadsecoloog en als ambitieuze groene stad heeft Nijmegen veel uitdagingen. Van burgerklachten over vieze stoeptegels omdat er plantjes mogen groeien, ondernemers die niet blij zijn met het nieuwe groen perkje recht voor hun deur, tot aan bouwprojecten die sinds 2025 bij iedere vergunningsaanvraag verplicht natuurinclusief moeten zijn. Als ecoloog kan Joep wel plannen maken, maar de uitvoerbaarheid is altijd essentieel. In contact zijn met bewoners vindt Joep belangrijk, daarom gaat Joep op safari in iedere Nijmeegse wijk, probeert hij op vrijwel iedere burger vraag persoonlijk te antwoorden, geeft hij lezingen her en der en focust zich op communicatie en burgerparticipatie. Intern werkt hij ook aan het faciliteren van nieuwe kennis voor de schakels die nodig zijn om plannen uitvoerbaar te maken. Van planologen tot beheerders, om iedereen mee te nemen is er tijd nodig, maar het loopt.

Als inwoner van de stad zal ik vanaf nu anders kijken naar het ‘groen’ in het ‘grijs’ en het besef dat er binnen de gemeente veel kennis en ambitie is om alle mogelijkheden te benutten, stelt de burger gerust.