Waarom ecologische economie een onvermijdelijk toekomstbeeld is

Het vertrouwde beeld van economische groei wankelt. Tijdens de Buitencampus Academy Night op 16 april schetste ecologische econoom Felix van Hoften een fundamenteel andere kijk op de economie van de toekomst. Wat als we stoppen met economie en ecologie als gescheiden werelden te zien, en ze juist meer met elkaar te verweven?

Zoals vaker bij een Buitencampus Academy Night, stond ook deze avond in het teken van uitwisseling. Het publiek werd actief betrokken en uitgedaagd om mee te denken. Felix zette meteen de toon met een ogenschijnlijk simpele de vraag: wat ís economie eigenlijk? Het gesprek werd geopend, en vanzelfsprekende aannames begonnen langzaam te schuiven.

Met een achtergrond als onderzoeker en docent aan onder meer de Hogeschool Rotterdam, de Universiteit van Amsterdam en Nyenrode Business University, beweegt Felix zich al langer op het snijvlak van economie en maatschappelijke vraagstukken. In zijn eerdere werk onderzocht hij ongelijkheid, maar inmiddels richt hij zich vooral op ecologische economie, een perspectief dat ook centraal staat in zijn bijdrage aan het nieuwe boek ‘De ecologische samenleving’ (red. Kees Klomp).

Systemische blik

In het gangbare denken wordt economie vaak teruggebracht tot markten, geldstromen en het spel van vraag en aanbod, waarbij groei – gemeten in Bruto Binnenlands Product – als belangrijkste graadmeter geldt. Toch is die benadering volgens Felix te beperkt. Hij pleit voor een bredere, systemische blik, geïnspireerd door het idee van ‘consilience’ van natuurwetenschapper E.O. Wilson: het samenbrengen van verschillende wetenschappelijke disciplines (zoals natuurkunde, psychologie, biologie, ecologie, e.d.) om de complexe werkelijkheid beter te begrijpen. Felix vindt het vreemd dat economie zichzelf vaak buiten dat grotere geheel plaatst, terwijl ‘juist alles met elkaar samenhangt’.

Die systemische blik maakt het mogelijk om kritischer te kijken naar de rol van groei binnen de economie. Felix: “Voor een discipline die is gebouwd op vrijheid met innovatie als haar belangrijkste drijfveer, is er bijzonder weinig vrije innovatie in het vakgebied zelf.” Daarmee legt hij een spanning bloot: een systeem dat moeite heeft om zichzelf fundamenteel te herzien.

Wat er op het spel staat

Om dat inzicht verder te verdiepen, nam hij het publiek mee naar het werk van Nicholas Georgescu-Roegen, een van de grondleggers van de ecologische economie. Met een mooi citaat maakte hij duidelijk wat er op het spel staat:
“Elke keer dat we een Cadillac produceren, dan vernietigen we laag entropisch materiaal of energie, dat we ook hadden kunnen gebruiken voor de productie van een ploeg of een schep. Met andere woorden, elke keer als we een cadlillac produceren, doen we dat ten koste van menselijke levens in de toekomst.”

Achter deze woorden schuilt een ongemakkelijke realiteit: natuurlijke hulpbronnen die worden ingezet in een economisch proces gaan onomkeerbaar verloren. Groei is dus niet eindeloos, hoe graag we dat ook zouden willen geloven. Dit inzicht raakt aan het concept van sociaal metabolisme, dat beschrijft hoe samenlevingen voortdurend energie en grondstoffen opnemen, omzetten en weer uitstoten, met directe gevolgen voor klimaat en biodiversiteit.

Die biodiversiteit wordt door Felix juist zo geroemd als een essentiële voorwaarde voor economische activiteit. Vanuit de zaal werd dat treffend aangevuld: “Denk aan water of voeding, wat leidt tot productie. En dat leidt uiteindelijk ook tot welzijn.” Het onderstreept dat economie niet losstaat van de natuurlijke systemen die haar mogelijk maken, maar er volledig van afhankelijk is.

De alternatieven

Om dat beter te begrijpen, introduceerde Felix een natuurkundig principe: de tweede wet van de thermodynamica, oftewel entropie. Die wet beschrijft hoe energie (zoals hitte of gas) zich verspreidt en hoe systemen op de lange termijn neigen naar wanorde en lagere kwaliteit van energie en grondstoffen. Door dit principe te verbinden met economische processen, wordt zichtbaar waarom het huidige groeimodel onder druk staat. Tegelijkertijd opent het de deur naar alternatieven, zoals regeneratieve productie. Felix: “Beter gaan we regeneratief produceren. Ik ben niet tegen innovatie of plastic. Maar we moeten dingen terug het systeem in stoppen.”

Er ontstaat langzaamaan een beeld van een levend systeem waarin alles met elkaar verbonden is. Leven zelf speelt een belangrijke rol in de economie, ziet Felix, omdat het in staat is om lokaal orde te creëren in een wereld waarin chaos toeneemt.

Welvaart of welzijn

De urgentie spat bijna van het scherm wanneer onze econoom de cijfers laat zien. Ecosystemen staan onder druk, de biodiversiteit neemt af, grondstoffen verdwijnen in rap tempo. En dat alles terwijl de wereldeconomie onverstoorbaar blijft doorgroeien. Wereldwijd luiden steeds meer economen de noodklok: “De lijn omhoog, houden we niet vol.” Vanuit de zaal volgt een vraag die blijft hangen: hoe blijven we groeien zonder ons welzijn uit te hollen? Een terechte zorg, want wat we welvaart noemen, blijkt lang niet voor iedereen als welzijn te voelen.

Volgens Felix kunnen we niet anders dan een nieuwe richting inslaan, via postgroei en ontgroei. Maar die omslag voelt voor velen traag en frustrerend. Hij noemt het een verschuiving van prioriteiten. “Als we het leven meer centraal zetten, wat verhoogt dan ons welzijn? Een auto voor iedereen gaat ‘m niet worden, maar wel: OV of betaalbare, lokale economie. Sommige industrieën zullen verkleinen, en andere groeien.” In die herweging zit de kern van zijn verhaal: niet alles kan blijven groeien, dus wat kiezen we wél?

Die keuzes blijken allesbehalve eenvoudig. Iemand uit het publiek merkt op: “Het vraagt toch ook om welvaart, want tja, biologische producten zijn duurder. Moet er niet, net als in Oostenrijk, een subsidie voor komen?” Het gesprek loopt bijna vanzelf over naar politiek en macht. Want hoe krijg je verandering van de grond als invloedrijke partijen vasthouden aan het oude, lineaire model? Het is niet voor niets dat Felix pleit voor ander economisch onderwijs. Juist daar worden de denkpatronen gevormd die later beleid en praktijk sturen.

Dringend verzoek: voer het gesprek

Ondertussen gonst het in de zaal. “De kennis is er toch allemaal al? Hoe lang horen we deze verhalen al niet?” Het is een reactie die Felix wel begrijpt. Want inderdaad, veel van deze inzichten zijn niet nieuw, maar ze voelen wel steeds dringender. Felix erkent dat ook: bewustwording gaat langzaam, net zoals dat bij klimaatverandering is gegaan.

Toch hangt er geen vrijblijvendheid meer in de lucht. We móéten iets met deze kennis. En misschien, zo sluimerde op deze avond door het gesprek heen, gaat dit uiteindelijk over meer dan alleen economie. Over ongelijkheid, over wie bepaalt, over hoe macht verdeeld is. Felix lachte even: “Dit college duurt normaal ook 4 uur.” Er is nog veel meer te zeggen, maar voor nu blijft vooral de energie van ‘actie’ hangen. Op het eindscherm verschenen rijen boeken, als uitnodiging om verder te lezen en verder te denken. En Felix’ oproep klinkt na: “Vertel wat je hier hebt geleerd en voer samen het gesprek!”

(c) Tekst & foto's: Buro Tuur

‍